Diyabet, yaşam boyu devam eden ve sürekli dikkatli kontrol gerektiren hastalıklardan biridir. Diyabet hastalarının temel problemi olan kan şekeri kontrolünün uzun vadede sağlanamamasına bağlı olarak sinir uçları hasar görebilir. Ayrıca küçük ve büyük damarlarda dolaşım problemleri yaşanabilir. Buna bağlı olarak diyabet hastaları, diğer kişilere oranla ayaklarında çok daha sık problem yaşayabilir.
Diyabetik ayak sorunlarının tedavisi güçtür ve bu sorunlar en önemli sağlık problemleri arasında yer alır.
Diyabet hastalarının ayaklarında duyu azalması ve kaybı görülebilir. Bu nedenle yaralanmalar, yabancı cisim batmaları, yanmalar ve donmalar fark edilmeyebilir. Ayak kaslarında oluşan hasara bağlı olarak kaslar esnekliğini kaybedebilir ve küçülebilir. Bunun sonucunda ayak parmaklarında ve tabanlarında şekil bozuklukları gelişebilir. Ayaklarda yük dağılımının bozulmasıyla yara gelişimi hızlanabilir. Ayaktaki yağ ve ter bezlerinin çalışmasının bozulmasının yanı sıra ciltte kuruluk, nasır ve çatlaklar da gelişebilir.
Şeker hastalarının ayaklarında dolaşım yetersizliklerine bağlı olarak oluşan damar daralmaları ve tıkanmalar nedeniyle doku beslenmesinin bozulması sonucunda ortaya çıkan yaralar, diyabetik ayak olarak adlandırılır.
Diyabetik Ayak Bakımı Nedir?
Son yıllarda hem ülkemizde hem de dünyada hızla yaygınlaşan diyabet hastalığı, tüm vücut sistemlerini olumsuz etkilemesinin yanı sıra hastaların ayaklarında da çeşitli sorunların oluşmasına neden olabilir. Diyabet hastalığı olan kişilerin tamamının ayaklarıyla ilgili sorun yaşayacağı kesin değildir. Diyabet hastaları, bilinçli ve iyi bir bakımla normal ve sağlıklı ayaklara sahip olmayı başarabilir.
Diyabet hastalarının ayaklarındaki ter bezleri yavaş çalıştığından zaman içerisinde ayaklarda kuruma ve çatlama başlayabilir. Oluşan bu çatlaklardan içeri girebilen bakteriler ise enfeksiyon riskine neden olur. Diyabet hastalarının ayaklarında oluşan nasırlar ya da tırnaklarında meydana gelen değişiklikler ve batmalar üzerinde önemle durulmalı, mümkün olan en kısa sürede tedavi edilmelidir.
Bu nedenlerden dolayı diyabet hastalarının ayak bakımı, sağlıkları açısından en önemli konulardan biri olarak kabul edilir.
Diyabetik Ayak Yarası Nasıl Başlar?
Diyabet hastalarında bacaklarda ağrı oluşmasının temel nedenlerinden biri, damar daralmaları ve tıkanıklıkları nedeniyle yürüme esnasında ihtiyaç duyulan kanın baldır kaslarına yeterince gönderilememesidir.
Başlangıçta herhangi bir belirti görülmezken damarlardaki tıkanıklıkların ve daralmaların artmasıyla bacaklarda ağrılar ortaya çıkar. İlk dönemlerde dinlenmeyle geçen ağrılar, ilerleyen zamanlarda istirahat hâlinde de görülmeye başlayabilir.
Diyabetik ayak yaraları, ciltte çoğunlukla küçük ancak bir türlü iyileşmeyen yaralar şeklinde ortaya çıkar. Hastanın ve hastalığın seyrine göre bazen yavaş, bazen ise hızlı bir seyir izleyerek dokuları tahrip eder. Bu yaralar bazı hastalarda uzuv kaybıyla sonuçlanabilir. Çok önemli bir kısmında ise son derece uzun tedavi süreçleri gerekebilir.
Diyabetik ayak yarası oluşumuna etki eden nedenler şu şekilde sıralanabilir:
- Damar ve sinir hasarlarından kaynaklanan sorunlar,
- Kontrol altına alınamayan diyabet,
- Sigara kullanımı,
- Kemiklerde deformasyon oluşması,
- Ağır tırnak patolojileri,
- Görme kaybı ve obezite gibi ek sağlık sorunları,
- Yaşın ilerlemesi,
- Hijyen eksikliği.
Diyabetik Ayak Bakımı Ne İşe Yarar?
Diyabet hastalarında sıklıkla ayaklarla ilgili sorunlar gelişebilir. Ayrıca iyi kontrol edilmeyen yüksek kan şekeri değerleri, diyabet hastalarının enfeksiyon riskini artırır.
Bu nedenle diyabet hastalarında fark edilmeyen herhangi bir yara ya da kesik, düzgün ve hızlı bir şekilde iyileşmediği takdirde enfekte olabilir. Enfeksiyon sonrasındaki tedavi sürecinin ise son derece zor olduğu uzmanlar tarafından vurgulanır. Bu nedenle diyabetli hastaların ayak sağlıklarına en üst düzeyde dikkat etmeleri ve rutin kontrollerini kesinlikle aksatmamaları gerekir.
Diyabet hastalarının ayaklarını, olası duyu kayıplarının tespit edilebilmesi açısından en az yılda bir kez kontrol ettirmeleri önerilir. Risk altında bulunan diyabet hastalarının ise ayaklarını her gün kontrol etmeleri, özellikle topuk ve parmak bölgelerindeki değişikliklere karşı dikkatli olmaları ayak sağlıkları açısından büyük önem taşır.
Diyabetik Ayak Bakımının Çeşitleri Nelerdir?
Diyabet hastalarında teşhis konulduğu andan itibaren düzenli bakım ve kontrollerin uzman kişiler tarafından yapılması, diyabetik ayak oluşumunun önüne geçilebilmesi için atılması gereken adımlar arasında yer alır.
Diyabet hastalığına bağlı olarak gelişen ayak yaralarının tedavisi için uygulanan medikal işlemlerin tümü diyabetik ayak bakımı olarak adlandırılır. Diyabetik ayak bakımı uygulamaları için yara varlığı zorunlu değildir. Yara bulunmayan durumlarda da diyabet hastalarına ayak bakımı uygulanabilir.
Diyabet hastalarının ayaklarını her gün ılık suyla yıkamaları, yumuşak bir havluyla özellikle parmak aralarını özenle kurulamaları gerekir. Ayrıca ayaklar diyabetik ayak kremleriyle nemlendirilmeli; bir ayna yardımıyla ayaklarda herhangi bir yara, kesik, mantar veya kabarcık oluşumu olup olmadığı kontrol edilmelidir.
Diyabet hastalarının tırnaklarını düz kesmeleri ve köşelerini yuvarlak hâle getirmeleri önerilir. Nasırların ve ölü dokuların kesilmemesi, asit içeren nasır bantlarının kullanılmaması ve bu tür bakım işlemlerinin konunun uzmanlarına bırakılması uzmanların tavsiyeleri arasında yer alır.
Diyabetik Ayak Bakımı Nedeniyle Ne Zaman Doktora Görünmeli?
Vücudun tüm ağırlığını taşıyan ve büyük bir baskı altında kalan ayaklar, diyabet hastalarında yaralanmalara en açık bölgelerden biri olarak kabul edilir.
Kontrol ve tedavi edilmeyen diyabet hastalarında bacaklardaki ve ayaklardaki sinirlerin işlevlerinin bozulması sonucunda ağrı, sıcaklık ve dokunma hislerinde azalma görülebilir. Ayrıca ayaklara herhangi bir cisim battığında bu durum fark edilemeyebilir ve olası iltihaplanmalara zemin hazırlanabilir.
His kaybı nedeniyle yara fark edilmeyebilir. Bu nedenle yara ilerlemeye devam ederek tedavisi daha zor bir hâle gelebilir.
Aşağıdaki durumlardan biri veya birkaçıyla karşı karşıya kalan diyabet hastalarının vakit kaybetmeden doktora başvurması ve tedaviye başlaması gerekir:
- Ayaklarda kuruluk,
- Parmak aralarında mantar oluşumu,
- Ayaklarda kabarcık ve su toplaması,
- Nasır oluşumu,
- Ayaklarda üşüme,
- Duyu kaybı ve dokunma hissinde azalma,
- Sigara kullanan kişilerin tırnaklarında kalınlaşma,
- Tırnaklarda şekil değişikliği veya içe kıvrılma.
Diyabetik Ayak Bakımının Tedavi Süreci
Diyabet hastalarında hastalığın uzun dönemde sinir, damar yapıları ve bağışıklık sistemi üzerindeki olumsuz etkileri nedeniyle ayaklarda şekil bozukluğu ve yara oluşma riski artar. Diyabetik hastaların hastaneye yatma sebepleri arasında ayaklarındaki yaralar üst sıralarda yer alır. Bu yaraların tedavisi haftalarca, hatta aylarca sürebilir.
Diyabetik ayak yaralarının tedavisinde hasta; ortopedi, plastik ve rekonstrüktif cerrahi, dahiliye, kalp ve damar cerrahisi ile enfeksiyon hastalıkları kliniklerinden oluşan uzman bir ekip tarafından değerlendirilir.
Ayakta iltihap olduğu takdirde antibiyotik tedavisine başlanır. Yaranın bulunduğu bölgedeki ölü dokular, cerrahi yöntemler kullanılarak yara bölgesinden uzaklaştırılır. Yara bölgesine düzenli olarak pansuman yapılması gerekir.
Hastaların kan şekeri değerlerinin normal seviyelere getirilebilmesi için uygun diyet ve insülin tedavisi düzenlenir. Ayrıca yaranın üzerine basılması iyileşmenin gecikmesine neden olabileceğinden basıyı engelleyecek ortopedik önlemler alınır.
Diyabetik hastaların büyük bir kısmında görülen damar tıkanıklıkları veya damar bozuklukları, yara bölgesine giden kan akımını azaltarak yaranın iyileşmesini engelleyebilir. Bu nedenle damarlarda oluşan tıkanıklıklar en uygun yöntemlerle açılır.
Diyabetik ayak yaralarında kullanılan yardımcı yöntemler arasında hiperbarik oksijen tedavisi de yer alır. Bu yöntemde hastaya yüksek basınç altında oksijen solutulur ve yara bölgesindeki oksijen eksikliğinin giderilmesi amaçlanır. Bakterileri öldürmekte görevli bağışıklık sistemi hücrelerinin etkileri desteklenir, yaraların iyileşmesini sağlayacak hücrelerin etkinlikleri artırılır ve yara iyileşmesi hızlandırılır.
Diyabetik Ayak Bakımı Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Şeker hastaları nasıl çorap giymeli?
Şeker hastaları, diyabetik ayak bakımı kapsamında dikişsiz, sıkmayan ve pamuklu ya da bambu içerikli çorapları tercih etmelidir.
Lastiği çok sıkı olan çoraplar kan dolaşımını bozabilir ve ayakta şişlik, morarma veya bası yaralarına zemin hazırlayabilir. Dikişsiz burun kısmı, parmak aralarında sürtünme ve tahrişi azaltır.
Sentetik, terletici ve nefes almayan çoraplar nemi artırarak mantar ve enfeksiyon riskini yükseltebilir. Bu nedenle bu tür çoraplardan kaçınılmalıdır. Çoraplar her gün değiştirilmeli, ıslak veya nemli çoraplarla kesinlikle uzun süre kalınmamalıdır.
Ayak derisi kurursa ne yapmalıyım?
Diyabetik ayak bakımı açısından kuru deri, çatlaklara ve enfeksiyona zemin hazırlayabileceği için mutlaka nemlendirilmelidir.
Günde en az bir kez, tercihen banyodan sonra, ayaklara parfümsüz ve alkol içermeyen bir nemlendirici krem uygulanmalıdır. Krem parmak aralarına sürülmemeli; yalnızca ayak üstüne, topuklara ve tabana uygulanmalıdır. Parmak aralarında nem artışı mantar riskini yükseltebilir.
Topukta derin çatlaklar varsa kendiniz kesmeye veya törpüyle agresif işlem yapmaya çalışmayın. Mutlaka bir dermatolog veya podologdan profesyonel destek alın.
Diyabetik ayak bakımı için düzenli kontrol ne kadar önemli?
Şeker hastaları için düzenli ayak muayenesi hayati önem taşır. Duyusal kayıp nedeniyle küçük yaralar fark edilmeyebilir ve kısa sürede ciddi enfeksiyonlara dönüşebilir.
En az yılda bir kez, risk faktörleri varsa 3–6 ayda bir hekim kontrolü önerilir. Evde ise her gün, iyi aydınlatılmış bir ortamda topuk, taban, parmak araları ve tırnak kenarları dikkatlice incelenmelidir.
Kızarıklık, su toplaması, kesik, renk değişikliği veya ısı artışı fark edildiğinde gecikmeden hekime başvurulmalıdır.
Nasır veya tırnak batması diyabeti olanlarda daha riskli mi?
Evet, daha risklidir. Diyabetik ayak bakımı yetersiz olduğunda nasır ve tırnak batması, enfeksiyon ve ülser gelişimi için risk oluşturabilir.
Nasırlar bıçak, jilet veya hazır kimyasal nasır bantlarıyla kesinlikle evde alınmamalıdır. Bu işlemler derin doku hasarına yol açabilir. Tırnaklar düz kesilmeli, köşeler çok derin alınmamalıdır.
Tırnak batması, kızarıklık, şişlik veya akıntı varsa gecikmeden ortopedi, dermatoloji veya ilgili bir uzmana başvurulmalıdır. Erken müdahale, ciddi ayak yaraları ve ampütasyon riskini azaltmaya yardımcı olur.